20 december 2016

GEWELD IN HEILIGE BOEKEN

Geschreven door AnnaElise

U kent ze vast wel: van die teksten waar je als lezer van religieuze geschriften toch even bij moet slikken. Teksten waarin gruwelijke gewelddaden zonder enig kritisch weerwoord worden beschreven, of nog erger: teksten waarin zelfs tot geweld wordt opgeroepen. ‘Struikelteksten’ worden ze wel genoemd: je kunt er als welwillende lezer lelijk over vallen.

Populistische politici wijzen er graag op dat de Koran nogal wat van die teksten kent; de islam is een ‘gewelddadige ideologie’, roepen ze dan. Maar de Tenach en de Bijbel, de heilige boeken dus van joden en christenen, zijn eveneens niet vrij van gruwelijke oproepen tot geweld in naam van de Eeuwige. De schrijver Dimitri Verhulst noemt daarom zijn navertelling van de eerste vijf boeken van het Oude Testament een Bloedboek. ‘Een handleiding genocide’, zo betitelde hij het in een interview. Ook in de heilige boeken van hindoes en boeddhisten, religieuze tradities die in de westerse wereld graag als vreedzaam en geweldloos worden gezien, komt veel geweld voor.

Het zijn geen prettige teksten. Moeten we ze daarom maar overslaan? Dat heeft weinig zin; ze horen er nu eenmaal bij. Maar waar horen ze bij? Bij boeken die in een bepaalde historische context zijn ontstaan en die door die context zijn getekend. Dat uitgangspunt lijkt me essentieel voor het op waarde schatten van geweldsteksten in heilige boeken. Wie die boeken niet als mensenboeken wil lezen, maar als letterlijk door de Eeuwige gedicteerd, zal een onoverkomelijk probleem hebben. Maar wie wil inzien dat die boeken begrepen moeten worden vanuit de culturele en sociale context waarin zij zijn ontstaan, zal de geweldsteksten beter weten te plaatsen.

Die context is er bij de Bijbel, maar ook bij de Koran en de heilige boeken van de Oosterse religies, een van identiteitsvorming. De heilige boeken spelen een belangrijke rol in de opbouw van de religieuze identiteit van een cultuurgemeenschap. En in die opbouw speelde het onderscheid met de omringende volken en culturen een grote rol: de andersheid van de ander maakte die ander tot een bedreiging, ja tot vijand. Het besef van eigenwaarde werd uitgedrukt en versterkt in teksten die de superioriteit van de eigen religie en de eigen cultuur boven die van de buurvolken verwoordden, en dat gebeurde in termen van bruut geweld. Het gewelddadig verdrijven van buurvolken werd gelegitimeerd met de gedachte dat God (of de goden) nu eenmaal een bepaald land bestemd heeft voor ‘zijn’ volk. En het volk sprak zichzelf moed in door te voorspellen dat God het sterk zou maken en dat Hij zich zou wreken op allen die het wilden onderdrukken of vernederen. De geweldsoproepen zijn uitdrukking van de worsteling van religieuze gemeenschappen om een eigen identiteit en een eigen plek in de wereld. Tegen die achtergrond moeten ze gelezen worden. En dat lezen hoeft niet met instemming te gebeuren; we mogen er gerust van gruwelen.

Tegelijk moeten we ze ook lezen in samenhang met andere teksten uit dezelfde heilige boeken. Want de Bijbel is, net als andere heilige geschriften, een veelstemmig boek. Ook dat heeft met de ontstaansgeschiedenis van religieuze geschriften te maken. Niet wij beginnen pas een discussie over bepaalde teksten en opvattingen in die boeken, nee, die discussie vindt in de heilige boeken zelf al plaats. Er klinkt niet slechts één geluid, er is in de heilige boeken zelf al een diversiteit aan geluiden te vinden. De profeten van het Oude Testament vormen daar een mooi voorbeeld van. Naast teksten van bijvoorbeeld Jesaja en Jeremia waarin een gewelddadige afrekening met de goddelozen wordt voorspeld, staan er teksten, zelfs in dezelfde profetenboeken, die een visioen van vrede voor alle mensen onder woorden brengen.

 

Wij weten inmiddels dat de boeken van de profeten niet het werk van één auteur zijn, maar de neerslag vormen van discussies die in het volk Israël en meer specifiek in profetenscholen werden gevoerd. Een aandachtige bijbellezer heeft oog voor die discussies binnen de tekst zelf. En dan blijkt dat tegenover de nadruk op de belangen van de eigen groep ook een pleidooi klinkt om het groepsbelang te overstijgen: een visioen van vrede en gerechtigheid voor alle mensen.

Het gaat in religies om wat mensen heilig is. Dat heilige is voor mensen iets onaantastbaars, iets wat niet onderhandelbaar is. Precies daarom heeft het ook iets dubbelzinnigs. Het kan mensen aanzetten tot geweld én het kan mensen inspireren tot vrede. Dat is, zoals de godsdienstwetenschapper R. Scott Appleby zei, de ‘ambivalentie van het heilige’. Het is aan mensen om te beslissen welke kant het op zal gaan. De heilige boeken laten ons de keuze.

 

Ds. Peter Nissen

(geschreven voor het blad Oecumenisch Bulletin van de Raad van Kerken in Nederland)

 

Er is één reactie op “GEWELD IN HEILIGE BOEKEN”

  1. Max schreef:

    Het Christendom is een religie, gebaseerd op het evangelie en leven van Jezus Christus, zoals beschreven in het Nieuwe Testament. Jezus aanvaarden als jouw persoonlijke Redder(niet de paus,omdat hij kan niet Jezus vervangen), betekent dat je jouw eigen persoonlijke geloof in Hem stelt en op Hem vertrouwt. Niemand wordt gered door het geloof van andere mensen. Niemand wordt vergeven door bepaalde dingen te doen of te laten. De enige manier om gered of verlost te worden is om persoonlijk Jezus te aanvaarden als jouw Redder, door erop te vertrouwen dat Zijn dood heeft betaald voor jouw zonden en dat Zijn opstanding de garantie is voor een eeuwig leven (Johannes 3:16)…De Bijbelteksten kennen veel invloeden van vroegere culturen en bijbehorende wereldbeelden.En we de Bijbel dus niet zomaar kunnen oppakken met een: “zie je wel, het staat zo in de Bijbel”…Die regels uit het Oude Testament(waarin tot geweld wordt opgeroepen) gelden helemaal niet voor Christenen.Maar,de wereld van het Oude Testament kende niet die geordende juridische verbanden, die wij tegenwoordig hebben. Het Oude Testament is geschreven tussen ongeveer 1500 en 400 voor Christus!En die regels uit het Oude Testament gelden helemaal niet voor Christenen, het vreedzame Nieuwe Testament is dat wel.In het Nieuwe Testament staat Jezus Christus centraal.In het Nieuwe Testament is de positie van de volken anders geworden, vergeleken met het Oude Testament. De boodschap van Gods heil gaat nu uit naar alle volken.In het Nieuwe Testament wordt nadrukkelijker dan in het Oude Testament gezegd dat het oordeel van God en de uitvoering daarvan in Gods hand liggen. Bovendien wordt Gods grote gericht uitgesteld tot het eindgericht. Terwijl in het Oude Testament het volk van God werd opgeroepen om geweld te gebruiken, gebeurt dat in het Nieuwe Testament niet meer. De strijd waartoe wordt opgeroepen (Ef. 6: 10-20) is een geestelijke strijd met geestelijke wapens. Gods Koninkrijk kan niet worden gerealiseerd met menselijk wapengeweld…

    Deze overwegingen leiden tot de conclusie, dat ieder beroep op het uitroeiingsbevel om geweld in het heden te rechtvaardigen volstrekt is af te wijzen. Na de dood en opstanding van Jezus Christus is het in de geschiedenis van deze wereld onmogelijk dat het volk van God zou worden opgeroepen om andere volken te doden.De Bijbel predikt niet een oproep tot geweldadige verovering van de wereld,net als de Koran.De teksten in de Bijbel zijn juist geformuleerd als historische verhalen, waarbij de gebeurtenissen in een ver verleden zijn geplaatst.Maar,de inhoud van de Koran is zo geformuleerd, dat de bevelen gericht zijn aan moslims van alle tijden, dus ook aan moslims van nu…

Plaats een reactie





Gerelateerd